Bywgraffiad
Lady Charlotte Guest
Cyfieithydd y Mabinogion, Diwydiannwr, Llawenyddwr, a Chasglwr Adnabod o Gelf a Phorslen
Daeth y gweithdy Mapping Merthyr Through Women’s Histories â staff o wasanaethau’r Llyfrgelloedd a’r Amgueddfa, ynghyd â phartneriaid o sectorau eraill, at ei gilydd i ddarganfod, anrhydeddu ac amlygu straeon y menywod a siapiodd Ferthyr. Wedi’i lywio gan fewnwelediadau o’r sesiynau galw heibio Heritage and Herstories ar draws Cwm Merthyr, dewisodd y cyfranogwyr bob un stori am fenyw oedd yn haeddu cydnabyddiaeth, gan greu map ar y cyd o orffennol Merthyr drwy amrywiaeth o safbwyntiau benywaidd. Dim ond y dechrau yw’r prosiect hwn — gyda’r gobaith o barhau â’r gweithdai hyn a chydweithio â mwy o gymunedau ar draws y cwm, gan gyfoethogi ac ehangu naratif hanes menywod lleol ymhellach.
Wedi’i ysgrifennu gan Chloe England, Cymorthydd Amgueddfa yn Amgueddfa a Galeri Celf Castell Cyfarthfa ac Hanesydd Celf:
Er nad yw’r Foneddiges Charlotte Guest (ganed Bertie) (1812-1895), o bell ffordd, wedi mynd ar goll ym mherfeddion hanes, penderfynais ganolbwyntio arni oherwydd bod ei stori’n dweud llawer wrthym am angerdd, gwytnwch a balchder merched. Do, ganed y Foneddiges Charlotte Gest i deulu aristocrataidd; serch hynny perodd salwch ei mam, a ddilynodd marwolaeth gynnar ei thad, iddi dreulio cryn dipyn o’i phlentyndod ar ei phen ei hun, yn addysgu ei hun yn yr Arabeg, Hebraeg, Perseg, Lladin, Eidaleg, Ffrangeg a Groeg. Yn nes ymlaen, pan roedd hi’n briod â’r Aelod Seneddol John Josiah Guest, dysgodd y Foneddiges Charlotte Gymraeg cyfoes a chanoloesol ill dau i’w hun.
Dyma’r iaith y defnyddiodd i gyfieithu Llyfr Coch Hergest sy’n cynnwys, ymhlith testunau eraill, Pedair Cainc y Mabinogi. Guest oedd y person cyntaf i gyfieithu’r Mabinogi i’r Saesneg, cyfraniad hynod arwyddocaol i hanes Cymru a Phrydain yn fwy eang. Serch hynny, diystyrwyd ei gwaith gan ei chyfoedion ac academyddion mwy modern. Hyd yn oed gyda’i chasgliad anferth o sgiliau a’r ffaith iddi ymgymryd â phrosiect o arwyddocâd cenedlaethol, bu’n rhaid i’r Foneddiges Charlotte wynebu gwrthwynebiad. Mae’n braf gwybod, er hynny, iddi barhau’n driw i’w gweithgarwch. Pan awgrymodd un o’i chyfoedion yr Iarll Hersart de la Villemarque nad hi fu’n gyfrifol am greu ei chyfieithiadau, gwrthododd roi sylw iddo gan ddatgan ‘mae’r dyn yn rhy gywilyddus i sylwi arno’. Roedd hwn yn ffordd arbennig o bwerus o feddwl – peidio â gadael i farn dynion daflu anfri arni – yn arbennig i fenyw yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Roedd y Foneddiges Charlotte yn chwyldroadol yn ei hymateb.
Rhaid nodi, fel sy’n gyffredin mewn storïau am fenywod sydd wedi torri drwy gadwyni eu cyfnod, saif sawl menyw y tu ôl i Charlotte Guest - a dyma ganiataodd iddi roi sylw trylwyr i’w gwaith. Byddai gan y Foneddiges lond tŷ o gymorth: morwyn i ofalu am ei phlant, un arall i lanhau ei chartref, un arall i wneud y bwyd. Gwaith caled y menywod anghydnabyddedig hyn a alluogodd y Foneddiges Charlotte i adael y fath etifeddiaeth ar ei hôl, ac felly rhaid sôn amdanynt hwythau hefyd.
P.S. Cewch weld paentiad a roddwyd i Lady Charlotte Guest gan ei gŵr yn y Ystafell Gylch yn Amgueddfa ac Oriel Gelf Castell Cyfarthfa - mae'r chwedl yn dweud ei bod hi'n arfer ei gael dros ei desg tra'n ysgrifennu!