Bywgraffiad
Margaret Stewart Taylor
Llyfrgellydd y Fwrdeistref, Curadur Amgueddfa ac Oriel Gelf Castell Cyfarthfa, a Hanesydd Lleol
Daeth y gweithdy Mapping Merthyr Through Women’s Histories â staff o wasanaethau’r Llyfrgelloedd a’r Amgueddfa, ynghyd â phartneriaid o sectorau eraill, at ei gilydd i ddarganfod, anrhydeddu ac amlygu straeon y menywod a siapiodd Ferthyr. Wedi’i lywio gan fewnwelediadau o’r sesiynau galw heibio Heritage and Herstories ar draws Cwm Merthyr, dewisodd y cyfranogwyr bob un stori am fenyw oedd yn haeddu cydnabyddiaeth, gan greu map ar y cyd o orffennol Merthyr drwy amrywiaeth o safbwyntiau benywaidd. Dim ond y dechrau yw’r prosiect hwn — gyda’r gobaith o barhau â’r gweithdai hyn a chydweithio â mwy o gymunedau ar draws y cwm, gan gyfoethogi ac ehangu naratif hanes menywod lleol ymhellach.
Wedi’i hysgrifennu gan Linsey Barrett, Prif Lyfrgellwr Gwasanaeth Llyfrgelloedd Merthyr Tudful:
Llyfrgellydd arloesol, curadur a hanesydd oedd Margaret Stewart Taylor a chafodd ei gwaith effaith barhaus ar fywyd diwylliannol Merthyr Tudful. Fe’i ganed yn Rhydychen, daeth i’r dref yn ystod yr Ail Ryfel Byd drwy benodiad adeg rhyfel i Gyngor Bwrdeistref Sirol Merthyr Tudful. Yn Rhagfyr 1946, cafodd benodiad parhaol yn Llyfrgellydd a Churadur i Gyfarthfa o ganlyniad i’w galluoedd arbennig. Arhosodd yn y swydd am dros ugain mlynedd, hi oedd y fenyw gyntaf yng Nghymru i fod yn brif lyfrgellydd ac yn guradur. Bu’n byw mewn sawl man o amgylch Merthyr, yn cynnwys 26 Teras Courtland, fflatiau Caedraw a byngalo ar Heol Abertawe.
Yn ystod ei gyrfa, trawsnewidiodd Margaret Stewart Taylor wasanaethau’r llyfrgell a’r amgueddfa drwy gydol y fwrdeistref. Ehangodd yn llwyddiannus allu pobl i ddarllen drwy gyflwyno gwasanaeth lyfrgell i ysgolion a thrwy sefydlu llyfrgell symudol ym 1959. Dan ei harweinyddiaeth dyblwyd y nifer o lyfrau a fenthycwyd yn flynyddol i dros 500,000. Yng Nghastell Cyfarthfa, cynyddwyd nifer yr ymwelwyr i ryw 30,000. Dechreuodd y casgliad o ffotograffau lleol. Roedd hi hefyd yn awdur, cyhoeddodd dros 23 o lyfrau ac erthyglau, yn cynnwys The Crawshays of Cyfarthfa Castle: A Family History (1967), a chyfraniadau i gylchgronau hanesyddol. Roedd hi’n fenyw nodedig ym Merthyr ac ym Mawrth 1990 cyflwynwyd capel yn Ysbyty Santes Tudful iddi.
Mae stori Margaret Stewart Taylor yn haeddu cael ei hadrodd oherwydd mae’n hi’n cynrychioli menyw fu’n hynod o lwyddiannus mewn maes a oedd yn drwm dan ddylanwad dynion. Fel nodwyd gan yr hanesydd Carolyn Jacob yn rhifyn 15 o’r Merthyr Historian, gweithiodd mewn diwylliant o fewn y cyngor lle byddai menywod yn aml yn wynebu agweddau dibrysiol, ac eto sefydlodd ei hun yn arweinydd a oedd yn ennyn llawer o barch. Ei gwaddol yw’r gwasanaethau a ddatblygwyd ganddi. Mae ei stori’n haeddu cael ei hadrodd oherwydd mae’n cydnabod ei llwyddiannau proffesiynol a’r rhan a chwaraeodd wrth ffurfio cyfleoedd i fenywod o fewn gwasanaethau cyhoeddus a threftadaeth.