Bywgraffiad
Martyr Tydfil
Y fenyw a roddodd enw i'n tref
Daeth y gweithdy Mapping Merthyr Through Women’s Histories â staff o wasanaethau’r Llyfrgelloedd a’r Amgueddfa, ynghyd â phartneriaid o sectorau eraill, at ei gilydd i ddarganfod, anrhydeddu ac amlygu straeon y menywod a siapiodd Ferthyr. Wedi’i lywio gan fewnwelediadau o’r sesiynau galw heibio Heritage and Herstories ar draws Cwm Merthyr, dewisodd y cyfranogwyr bob un stori am fenyw oedd yn haeddu cydnabyddiaeth, gan greu map ar y cyd o orffennol Merthyr drwy amrywiaeth o safbwyntiau benywaidd. Dim ond y dechrau yw’r prosiect hwn — gyda’r gobaith o barhau â’r gweithdai hyn a chydweithio â mwy o gymunedau ar draws y cwm, gan gyfoethogi ac ehangu naratif hanes menywod lleol ymhellach.
Wedi'i ysgrifennu gan Annabelle Dennis, rheolwr prosiect ar gyfer Herstories.
Nid yw'n hysbys bod stori Merthyr yn uniongyrchol gysylltiedig â menyw: Tudful, y ffigwr y mae Merthyr Tudful yn cymryd ei henw ohoni. Yn ôl traddodiad, roedd Tudful yn ferch o'r 5ed ganrif i Brychan, Brenin Brycheiniog, a wnaeth ei chartref yn Nyffryn Taf.
Mae traddodiad lleol yn sôn am Tydful yn sefydlu cymuned Gristnogol gynnar ac yn byw bywyd o ffydd a gwasanaeth cyn cael ei lladd tua 480 OC. Claddwyd hi yn y lle sy'n gysylltiedig â'i chymuned, ac yn ddiweddarach daeth y safle yn gysylltiedig ag Eglwys Santes Tudful.
Mae ei hetifeddiaeth wedi'i ymgorffori yn hunaniaeth y dref. Mae'r enw Merthyr Tudful yn ei choffáu. Ond gall y fenyw y tu ôl i'r enw fynd ar goll yn hawdd. Rydyn ni'n dweud "Merthyr Tudful" bob dydd, ond anaml y byddwn yn stopio i ystyried Tudful ei hun.
Mae adennill ei stori yn ein galluogi i edrych y tu hwnt i dreftadaeth ddiwydiannol gyfarwydd Merthyr a chydnabod hanes llawer hŷn. Trwy roi'r fenyw yn ôl yn yr enw, rydym yn adennill un o leisiau benywaidd cynharaf Merthyr ac yn atgoffa ein hunain bod menywod wedi bod yn rhan o'r dirwedd hon, ei straeon a'i hunaniaeth ers canrifoedd.