Stori
Menywod yn Gweithio yn Nowlais 1866-1871
Daeth y gweithdy Mapping Merthyr Through Women’s Histories â staff o wasanaethau’r Llyfrgelloedd a’r Amgueddfa, ynghyd â phartneriaid o sectorau eraill, at ei gilydd i ddarganfod, anrhydeddu ac amlygu straeon y menywod a siapiodd Ferthyr. Wedi’i lywio gan fewnwelediadau o’r sesiynau galw heibio Heritage and Herstories ar draws Cwm Merthyr, dewisodd y cyfranogwyr bob un stori am fenyw oedd yn haeddu cydnabyddiaeth, gan greu map ar y cyd o orffennol Merthyr drwy amrywiaeth o safbwyntiau benywaidd. Dim ond y dechrau yw’r prosiect hwn — gyda’r gobaith o barhau â’r gweithdai hyn a chydweithio â mwy o gymunedau ar draws y cwm, gan gyfoethogi ac ehangu naratif hanes menywod lleol ymhellach.
Wedi’i ysgrifennu gan Rhian Diggins, Archifydd Uwch ym Archifau Morgannwg:
Tueddir i ystyried diwydiant trwm yn faes i ddynion. Pan feddyliwn am lo, haearn a gwaith dur, rydym yn meddwl yn syth am ddynion. Ond ai dyma sut oedd pethau mewn gwirionedd? A oedd pob un o weithwyr diwydiannol Merthyr yn ddynion?
Dyma ddarn o Adroddiad am Gyflogaeth Menywod a Phlant yng Ngweithfeydd Dur De Cymru. Mae’n rhoi manylion y bobl a oedd yn cael eu cyflogi gan Gwmni Dur Dowlais ym Mai 1866. Cyflwynwyd y ffigurau gan William Menelaus, y rheolwr gwaith yn Nowlais.
Gallwn weld, yn ystod y cyfnod hwn, cyflogwyd cyfanswm o 781 menyw neu ferch gan Gwmni Dur Dowlais. Gweithiai rhai yn ysgolion y cwmni, eraill yn y swyddfeydd a’r llyfrgell. Ond roedd 86 ohonynt yn gweithio yn y pyllau glo, 241 mewn gweithfeydd a chwareli eraill, 183 mewn gefeiliau a melinau, a 198 yn y ffwrneisi.
Os edrychwn ar gyfrifiad 1871 ar gyfer Dowlais, gallwn weld bod aelodau dau gartref, yn rhif 7 ac 8 Rhes yr Ystafell Ddosbarth, yn gyfan gwbl fenywaidd. Yr ieuengaf, Ellenor Jones a oedd yn bedair blwydd oed, yw’r unig un nad sy’n gweithio yn y pyllau. Mae Mary Lloyd, Jane Lloyd, Hannah Jones, Margaret Jones, Mariah Jones, Jennet Jones a Susanna Jones oll yn gwneud swyddi llenwyr neu gynorthwywyr ar du allan y pyllau.
Collwyd enwau nifer o’r menywod hyn dros amser. Ond ni all y gwaith a gyflawnwyd ganddynt, na’u cyfraniad i dreftadaeth ddiwylliannol Merthyr Tudful fynd yn angof, rhaid i ni eu cydnabod a’u cofio.